Physical Address
Sai Samarpanam, Satya Vihar, Bhubaneswar
ଓଡ଼ିଆ ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ ସାହିତ୍ୟର ଇତିହାସ
ଉପସ୍ଥାପନା: ଶାନ୍ତନୁ କୁମାର ସାହୁ
ଓଡ଼ିଆ ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ ସାହିତ୍ୟ କେବଳ ଦେଶପ୍ରେମର କବିତାଗୁଛ କିମ୍ବା ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଗୀତର ସଂଗ୍ରହ ନୁହେଁ। ଏହା ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ଆତ୍ମପରିଚୟ, ମାତୃଭାଷାର ସୁରକ୍ଷା, ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓଡ଼ିଆ ଭୂଖଣ୍ଡର ଏକତ୍ରୀକରଣ, ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନରୁ ମୁକ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଏକ ଦୀର୍ଘ ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ସଂଗଠିତ ଯାତ୍ରା।
ଏହି ସାହିତ୍ୟର ଇତିହାସରେ ଦୁଇଟି ଚେତନା ପରସ୍ପରର ପରିପୂରକ —ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଓଡ଼ିଆ ଜାତିସତ୍ତା ଓ ଭାଷାର ସୁରକ୍ଷା; ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଜାତୀୟ ଏକତା। ତେଣୁ ଓଡ଼ିଆ ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ ସାହିତ୍ୟରେ ‘ଉତ୍କଳ ଜନନୀ’ ଓ ‘ଭାରତମାତା’ ପରସ୍ପରର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ନୁହନ୍ତି; ସେମାନେ ଗୋଟିଏ ମାତୃଚେତନାର ଦୁଇଟି ମହାନ ପ୍ରତିରୂପ।
୧. ପ୍ରାଚୀନ ସାହିତ୍ୟରେ ଦେଶଚେତନାର ମୂଳ:
ଆଧୁନିକ ଅର୍ଥରେ ଜାତୀୟତାବାଦ ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ମାଟି, ରାଜ୍ୟ, ଜାତି ଓ ସାମୂହିକ ଗୌରବର ଚେତନା ବହୁ ପୁରୁଣା। ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆଦିକବି ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ମହାଭାରତରେ ଓଡ଼ିଶାର ଭୂଗୋଳ, ଲୋକଜୀବନ, ଯୁଦ୍ଧବୀରତା ଓ ଜଗନ୍ନାଥ-ଚେତନାର ସୂତ୍ରପାତ କରାଇଥିଲେ । ସେ ସଂସ୍କୃତ ମହାକାବ୍ୟକୁ କେବଳ ଅନୁବାଦ କରିନଥିଲେ; ତାହାକୁ ଓଡ଼ିଆ ମାଟିର ବାସ୍ନା, ଭାଷା ଓ ସ୍ୱଭାବରେ ପୁନଃସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ଏଥିରେ ଓଡ଼ିଆ ସାଂସ୍କୃତିକ ଆତ୍ମପରିଚୟର ମୂଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା।
ଅତିବଡ଼ି ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ, ମତ୍ତ ବଳରାମ ଦାସଙ୍କ ଦାଣ୍ଡୀ ରାମାୟଣ ଏବଂ ପଞ୍ଚସଖାଙ୍କ ରଚନା ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୁ ଘରେ ଘରେ ପହଞ୍ଚାଇଲା। ଏହି ଭକ୍ତିସାହିତ୍ୟ ଓଡ଼ିଆ ଜନସମାଜକୁ ଏକ ସାଧାରଣ ଭାଷା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସଂସ୍କୃତିରେ ବାନ୍ଧି ରଖିଲା। ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜାତୀୟ ଚେତନା ପାଇଁ ଏକ ସୁଦୃଢ଼ ଭିତ୍ତି ଭୂମି ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲା।
୨. ପାଇକ ବିଦ୍ରୋହ ଓ ବୀରତ୍ୱର ଲୋକସାହିତ୍ୟ:
୧୮୧୭ ମସିହାର ପାଇକ ବିଦ୍ରୋହ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରତିରୋଧ ଇତିହାସର ଏକ ଗୌରବମୟ ଅଧ୍ୟାୟ। ବକ୍ସି ଜଗବନ୍ଧୁ, ଜୟୀ ରାଜଗୁରୁ ଓ ପାଇକ ବୀରମାନଙ୍କ ସଂଗ୍ରାମ ଲୋକଗୀତ, ପାଲା, ଦାସକାଠିଆ ଓ ମୌଖିକ କାହାଣୀରେ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇଆସିଛି। ଏହି ରଚନାଗୁଡ଼ିକ ସବୁବେଳେ ପୁସ୍ତକରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ନଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଲୋକକଣ୍ଠରେ ସେମାନେ ସ୍ୱାଧୀନତା, ବୀରତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାୟବିରୋଧୀ ସଂଗ୍ରାମର ସ୍ମୃତିକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିଥିଲେ। ଏହି ଲୋକସ୍ମୃତି ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ ସାହିତ୍ୟର ଅନ୍ୟତମ ପୂର୍ବସୂରୀ।
୩. ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ: ଭାଷାରକ୍ଷା ହିଁ ଦେଶରକ୍ଷା:
୧୮୬୬ ମସିହାର ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓଡ଼ିଆ ସମାଜକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ କରିଥିଲା। ଅନ୍ୟପଟେ ଓଡ଼ିଆଭାଷୀ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ବଙ୍ଗ, ବିହାର, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ଓ ମାନ୍ଦ୍ରାଜ ପ୍ରଶାସନ ଅଧୀନରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା। କେତେକ ମହଲରେ ଓଡ଼ିଆକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା ଭାବେ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବାର ଉଦ୍ୟମ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ସମ୍ବାଦପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଭାଷାରକ୍ଷା ଆନ୍ଦୋଳନର ଅସ୍ତ୍ର ପାଲଟିଲେ। କର୍ମବୀର ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟଙ୍କ ଉତ୍କଳ ଦୀପିକା, ବ୍ୟାସକବି ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତିଙ୍କ ସାହିତ୍ୟସାଧନା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସାମୟିକ ପତ୍ରିକା ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ପ୍ରମାଣ କରିବା ସହିତ ଜନମତ ଗଠନ କରିଥିଲେ।
ବ୍ୟାସକବି ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତି ଭାଷା, ସାହିତ୍ୟ ଓ ସମାଜକୁ ଏକତ୍ର କରି ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ଜାତୀୟତାର ଦୃଢ଼ ଭିତ୍ତି ଗଢ଼ିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରଚନାରେ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ, ଶୋଷଣ, ଔପନିବେଶିକବାଦ ର ମାନସିକତା ଓ ସାମାଜିକ ଅସମାନତା ବିରୋଧରେ ପ୍ରତିବାଦ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଦେଶପ୍ରେମ କେବଳ ଭାବପ୍ରବଣ ନୁହେଁ; ତାହା ସାମାଜିକ ସଚେତନତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।
୪. ରାଧାନାଥ ଯୁଗ: ଅତୀତ ଗୌରବର ପୁନର୍ଜାଗରଣ:
କବିବର ରାଧାନାଥ ରାୟ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରକୃତି, ଐତିହ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ଗୌରବକୁ ଆଧୁନିକ କାବ୍ୟଭାଷାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଚିଲିକା, ମହାଯାତ୍ରା, ଦରବାର ଆଦି ରଚନାରେ ଦେଶପ୍ରେମ, ପ୍ରକୃତିପ୍ରେମ, ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି ଓ ଜାତୀୟ ସ୍ୱାଭିମାନର ସମନ୍ୱୟ ଘଟିଛି। ତାଙ୍କ କାବ୍ୟରେ ଓଡ଼ିଶା କେବଳ ଏକ ଭୂଖଣ୍ଡ ନୁହେଁ; ତାହା ଗୌରବ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦାର ପ୍ରତୀକ। ସେ ଅତୀତର ଗୌରବକୁ ସ୍ମରଣ କରାଇ ବର୍ତ୍ତମାନର ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ବିରୋଧରେ ଜାତିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ।
ସ୍ୱଭାବକବି ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେରଙ୍କ ଉତ୍କଳଲକ୍ଷ୍ମୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରକୃତି, ସମ୍ପଦ ଓ ମାତୃରୂପର ମହିମା ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି। ଭକ୍ତକବି ମଧୁସୂଦନ ରାଓଙ୍କ ରଚନାରେ ନୈତିକ ଶିକ୍ଷା, ଦେଶପ୍ରେମ ଓ ଚରିତ୍ରଗଠନ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇଛି।
୫. ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀ ଓ ଓଡ଼ିଆ ଅସ୍ମିତା:
୧୯୦୩ ମସିହାରେ ଉତ୍କଳଗୌରବ ମଧୁସୂଦନ ଦାସଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। ଏହାର ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓଡ଼ିଆଭାଷୀ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ପ୍ରଶାସନ ଅଧୀନରେ ଏକତ୍ର କରିବା। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଭାଷଣ, ପ୍ରବନ୍ଧ, କବିତା ଓ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଲୋକଚେତନା ଜାଗ୍ରତ କରିଥିଲା। ୧୯୦୩ରେ ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀ ଗଠନ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଏକତ୍ରୀକରଣ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମ୍ପର୍କରେ ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରକାଶନରେ ବିସ୍ତୃତ ତଥ୍ୟ ମିଳେ।
ମଧୁସୂଦନ ଦାସଙ୍କ—
“ଏହି ସମ୍ମିଳନୀ ଜାତିର ଜୀବନ,
ନୁହେଁ ଏଥି ସ୍ୱାର୍ଥ ସାଧନର ସ୍ଥାନ”
ଭଳି ପଙ୍କ୍ତି ଏକତା, ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ସେବା ଓ ଜାତୀୟ ଦାୟିତ୍ୱର ଆହ୍ୱାନ ହୋଇଉଠିଥିଲା। ତାଙ୍କ “ଉତ୍କଳ ସନ୍ତାନ” ପରି ରଚନା ଓଡ଼ିଆ ଯୁବସମାଜକୁ ନିଜ ମାଟି ପାଇଁ ଠିଆହେବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଜାତୀୟତା ପ୍ରଥମେ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ଏକତାର ରୂପ ନେଇଥିଲା। ପରେ ତାହା ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଗଲା।
୬. “ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ” – ଜାତୀୟ ଆତ୍ମାର ସଙ୍ଗୀତ:
କାନ୍ତକବି ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ‘ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ’ ଓଡ଼ିଆ ଜାତୀୟ ଚେତନାର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଙ୍ଗୀତମୟ ପ୍ରକାଶ। ଏହି ଗୀତରେ ଉତ୍କଳ ଭୂମିକୁ ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ତ୍ୟାଗର ଜନନୀ ଭାବେ ବନ୍ଦନା କରାଯାଇଛି।
“ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ,
ଚାରୁହାସମୟୀ ଚାରୁଭାଷମୟୀ,
ଜନନୀ, ଜନନୀ, ଜନନୀ।”
ଏହି ସଙ୍ଗୀତ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିକୁ ଏକ ଆବେଗପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ରାଜ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲାଭ କରିଛି।
୭. ସତ୍ୟବାଦୀ ଯୁଗ – ସାହିତ୍ୟରୁ ଜନସେବା:
ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧରେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଯୁଗ ଓଡ଼ିଆ ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ ସାହିତ୍ୟକୁ ନୂତନ ଦିଗ ଦେଇଥିଲା। ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ, ପଣ୍ଡିତ ନୀଳକଣ୍ଠ ଦାସ, ପଣ୍ଡିତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହରିହର, ପଣ୍ଡିତ ଗୋଦାବରୀଶ ମିଶ୍ର ଓ ପଣ୍ଡିତ କୃପାସିନ୍ଧୁ ମିଶ୍ରଙ୍କ ସମଷ୍ଟିଗତ ସାଧନା ‘ପଞ୍ଚସଖା’ ଚେତନାର ଆଧୁନିକ ରୂପ ଭାବେ ପରିଚିତ। ସତ୍ୟବାଦୀ ବନବିଦ୍ୟାଳୟର ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବଳ ଚାକିରିପ୍ରାର୍ଥୀ ଛାତ୍ର ତିଆରି କରିବା ନୁହେଁ; ଦେଶପ୍ରେମୀ, ସେବାପରାୟଣ ଓ ଚରିତ୍ରବାନ ନାଗରିକ ଗଢ଼ିବା ଥିଲା। ଏହି ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓଡ଼ିଶାର ଜାତୀୟ ଶିକ୍ଷା ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇଥିଲା।
ଉତ୍କଳମଣି ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କ ବନ୍ଦୀର ଆତ୍ମକଥା, କାରାକବିତା, ଧର୍ମପଦ ଓ ଅବକାଶ ଚିନ୍ତାରେ ଦେଶସେବା, ତ୍ୟାଗ, ମାନବପ୍ରେମ ଓ ଜାତୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଗଭୀର ସ୍ୱର ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ। ତାଙ୍କ ରଚନା ସମ୍ପର୍କରେ ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ଜୀବନୀମୂଳକ ତଥ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କର ଅମର ପଙ୍କ୍ତି:
“ମିଶୁ ମୋର ଦେହ ଏ ଦେଶ ମାଟିରେ,
ଦେଶବାସୀ ଚାଲିଯାଆନ୍ତୁ ପିଠିରେ।”
ଓଡ଼ିଆ ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ ସାହିତ୍ୟରେ ଆତ୍ମବଳିଦାନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଘୋଷଣା। ଏଠାରେ କବି ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନକୁ ଦେଶବାସୀଙ୍କ ଚଲାପଥରେ ମାଟି କରିଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।
୮. ଗାନ୍ଧୀଯୁଗ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ:
ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଓଡ଼ିଶା ଆଗମନ ଏବଂ ଅସହଯୋଗ, ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ନିବାରଣ ଓ ଭାରତଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ ଅଧିକ ସଂଗ୍ରାମମୁଖୀ କରିଥିଲା। ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ କବିତା ସଭାଗୃହରୁ ବାହାରି ଜନପଦ, ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଶିବିର ଓ କାରାଗାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥିଲା। ସାହିତ୍ୟ ଆଉ କେବଳ ପାଠର ବିଷୟ ନଥିଲା; ଏହା ସଂଗ୍ରାମର ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି ହୋଇଉଠିଥିଲା।
କୁନ୍ତଳା କୁମାରୀ ସାବତଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ ଓ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ଭଳି କାବ୍ୟରେ ଦେଶପ୍ରେମ, ନାରୀଜାଗରଣ ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରର ତୀବ୍ର ସ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ। ବାଞ୍ଛାନିଧି ମହାନ୍ତିଙ୍କ ଜାତୀୟ ଗୀତଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଚେତନା ପ୍ରସାର କରିଥିଲା। ଗୋଦାବରୀଶ ମିଶ୍ର, ନୀଳକଣ୍ଠ ଦାସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସତ୍ୟବାଦୀ ସାହିତ୍ୟିକଙ୍କ ରଚନାରେ ଜାତୀୟ ମୁକ୍ତି, ଇତିହାସଚେତନା ଓ ସମାଜସେବା ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପାଇଥିଲା।
ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ୧୯୧୯ରେ ସାପ୍ତାହିକ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସମାଜ ସମ୍ବାଦପତ୍ର ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ, ଜନସଚେତନତା ଓ ସାମାଜିକ ସେବାର ପ୍ରମୁଖ ମାଧ୍ୟମ ହୋଇଥିଲା।
୯. ବିପ୍ଳବୀ ଓ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ଦେଶପ୍ରେମ:
ତିରିଶ ଓ ଚାଳିଶ ଦଶକରେ ଓଡ଼ିଆ ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ ସାହିତ୍ୟରେ ଏକ ନୂତନ ବିପ୍ଳବୀ ଓ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ସ୍ୱର ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା। ଏହି ସମୟରେ ଦେଶର ସ୍ୱାଧୀନତା ସହିତ ଶ୍ରମିକ, କୃଷକ, ଦଳିତ, ଆଦିବାସୀ ଓ ନିପୀଡ଼ିତ ମଣିଷଙ୍କ ମୁକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଜାତୀୟତାର ଅଂଶ ଭାବେ ଦେଖାଗଲା। ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ରାଉତରାୟଙ୍କ “ବାଜି ରାଉତ” କବିତା ଏହି ଧାରାର ଅମର ସୃଷ୍ଟି। ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ନଦୀର ନୀଳକଣ୍ଠପୁର ଘାଟରେ ଶାସକଶକ୍ତିକୁ ନୌକାରେ ପାର କରାଇବାକୁ ମନା କରି ପ୍ରାଣ ଦେଇଥିବା ବାଳକ ବାଜି ରାଉତଙ୍କୁ କବି ଭାରତର କନିଷ୍ଠ ବୀର ସହିଦର ପ୍ରତୀକରେ ପରିଣତ କରିଛନ୍ତି। ଏହି କବିତାରେ ଶିଶୁର ମୃତ୍ୟୁ ଶୋକରେ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ; ତାହା ଶୋଷଣବିରୋଧୀ ବିପ୍ଳବର ଅଗ୍ନିଶିଖାରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
ଅନନ୍ତ ପଟ୍ଟନାୟକ, ମନମୋହନ ମିଶ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଗତିଶୀଳ କବିମାନେ ଦେଶପ୍ରେମକୁ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ, ଶ୍ରମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଶୋଷଣମୁକ୍ତ ସମାଜର ସ୍ୱପ୍ନ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥିଲେ।
୧୦. ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ଗଠନ ଓ ସାହିତ୍ୟର ସଫଳତା:
ଦୀର୍ଘ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ପରେ ୧ ଏପ୍ରିଲ ୧୯୩୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ଗଠିତ ହେଲା। ଏହା ଭାରତରେ ଭାଷା ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଏକ ଐତିହାସିକ ଘଟଣା। ଏହି ସଫଳତା ପଛରେ ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ ସହିତ କବି, ସାହିତ୍ୟିକ, ସମ୍ପାଦକ ଓ ସମ୍ବାଦପତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅବଦାନ ଅସାଧାରଣ ଥିଲା। ଓଡ଼ିଶାର ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ଏକତ୍ରୀକରଣ ଓ ୧୯୩୬ରେ ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ସମ୍ପର୍କରେ ସରକାରୀ ବିବରଣୀ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ। ସେଥିପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ଗଠନ କେବଳ ପ୍ରଶାସନିକ ବିଜୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟର ଐତିହାସିକ ବିଜୟ।
୧୧. ସ୍ୱାଧୀନୋତ୍ତର ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ ସାହିତ୍ୟ:
୧୯୪୭ରେ ଦେଶ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ ସାହିତ୍ୟର ସ୍ୱର ବଦଳିଗଲା। ବିଦେଶୀ ଶାସକ ବିରୋଧରେ ସଂଗ୍ରାମର ସ୍ଥାନ ନେଲା ରାଷ୍ଟ୍ରନିର୍ମାଣ, ଗଣତନ୍ତ୍ରର ସୁରକ୍ଷା, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂରୀକରଣ, ସୀମା ସୁରକ୍ଷା, ଦୁର୍ନୀତିବିରୋଧୀ ଚେତନା, ସାମାଜିକ ସମତା ଓ ଜାତୀୟ ସଂହତି। ସ୍ୱାଧୀନୋତ୍ତର କବିତା, ଗଳ୍ପ, ଉପନ୍ୟାସ, ନାଟକ ଓ ପ୍ରବନ୍ଧରେ କିଛି ମୌଳିକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—
ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁଫଳ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପାଇଛି କି?
ଦରିଦ୍ର, କୃଷକ ଓ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଜୀବନ ବଦଳିଛି କି?
ଭାଷା ଓ ସଂସ୍କୃତିର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସୁରକ୍ଷିତ ଅଛି କି?
ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ନାଗରିକ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରୁଛି କି?
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନମୂଳକ ଚେତନା ଦେଶପ୍ରେମକୁ ଅଧିକ ବାସ୍ତବବାଦୀ କରିଛି। ସମକାଳୀନ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ସେନାଙ୍କ ତ୍ୟାଗ, କାର୍ଗିଲ ଯୁଦ୍ଧ, ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟରେ ଜନସେବା, ଆଦିବାସୀ ଅଧିକାର, ପରିବେଶରକ୍ଷା, ନାରୀସଶକ୍ତୀକରଣ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବ ମଧ୍ୟ ଦେଶାତ୍ମବୋଧର ନୂତନ ବିଷୟ ହୋଇଛି।
ଓଡ଼ିଆ ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ ସାହିତ୍ୟର ବିଶେଷତା:
ଓଡ଼ିଆ ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ ସାହିତ୍ୟର କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
ମାତୃଭାଷା ପ୍ରତି ଅନୁରାଗ: ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ସୁରକ୍ଷାକୁ ଜାତିର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
ମାତୃଭୂମିର ମାନବୀକରଣ: ଓଡ଼ିଶାକୁ ଜନନୀ, ଦେବୀ ଓ ପୂଜ୍ୟ ମାତୃମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି।
ଅତୀତ ଗୌରବର ସ୍ମରଣ: କଳିଙ୍ଗର ବୀରତ୍ୱ, ସମୁଦ୍ରଯାତ୍ରା, କଳା, ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ଗୌରବ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି।
ତ୍ୟାଗ ଓ ସେବା: ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ସାହିତ୍ୟରେ ଦେଶସେବାକୁ ମାନବଜୀବନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ କୁହାଯାଇଛି।
ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର: ଜାତିଭେଦ, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା, ନାରୀ ଅବମାନନା ଓ ଅଶିକ୍ଷା ବିରୋଧୀ ସଂଗ୍ରାମକୁ ଦେଶପ୍ରେମର ଅଂଶ କରାଯାଇଛି।
ଭାରତୀୟ ଏକତା: ଓଡ଼ିଆ ଅସ୍ମିତାକୁ ବିଶାଳ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତା ସହିତ ସମନ୍ୱିତ କରାଯାଇଛି।
ସାଧାରଣ ମଣିଷର ବୀରତ୍ୱ: ବାଜି ରାଉତ ପରି ସାଧାରଣ ବାଳକ ମଧ୍ୟ ଜାତୀୟ ବୀରର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇଛି।
ଉପସଂହାର
ଓଡ଼ିଆ ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ ସାହିତ୍ୟର ଇତିହାସ ହେଉଛି ଏକ ନିରସ୍ତ୍ର ଜାତିର ଶବ୍ଦସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସ। କେତେବେଳେ କଲମ ଭାଷାକୁ ରକ୍ଷା କରିଛି, କେତେବେଳେ କବିତା ଜାତିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିଛି, କେତେବେଳେ ଗୀତ ସତ୍ୟାଗ୍ରହୀଙ୍କ ପାଦରେ ଗତି ଭରିଛି, ପୁଣି କେତେବେଳେ ସାହିତ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ତାହାର ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଇଛି। ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ମାଟିଚେତନାରୁ ଫକୀରମୋହନଙ୍କ ଭାଷାସଂଗ୍ରାମ, ରାଧାନାଥଙ୍କ ଐତିହ୍ୟବୋଧ, ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଏକତାମନ୍ତ୍ର, ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତଙ୍କ ମାତୃବନ୍ଦନା, ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଆତ୍ମତ୍ୟାଗ ଏବଂ ସଚ୍ଚି ରାଉତରାୟଙ୍କ ବିପ୍ଳବୀ ମାନବତା—ସବୁ ମିଶି ଓଡ଼ିଆ ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ ସାହିତ୍ୟକୁ ଏକ ମହାନ ଜାତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ପରିଣତ କରିଛି।
ଆଜି ଦେଶପ୍ରେମର ଅର୍ଥ କେବଳ ଭାବବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଦେଶବନ୍ଦନା କରିବା ନୁହେଁ। ନିଜ ଭାଷାକୁ ଭଲପାଇବା, ସମ୍ବିଧାନକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରହିବା, ପ୍ରକୃତିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ଦେଶର ଶେଷ ମଣିଷର ଦୁଃଖରେ ଠିଆହେବା — ଏହା ହିଁ ଓଡ଼ିଆ ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ ସାହିତ୍ୟର ଚିରନ୍ତନ ସନ୍ଦେଶ।
Evolution and Legacy of Odia Patriotic Literature Literature of National Consciousness Shantanu Sahoo
