ନୀଳମାଧବ

ଲେଖା: ମିହିର ପଟ୍ଟନାୟକ

ଶାସ୍ତ୍ରୀୟମତେ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରଥମ ନାମ ହେଉଛି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ହେଲେ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଯଦି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରଥମ ନାମ ସମ୍ପର୍କରେ କାହାକୁ ପଚରାଯାଏ ତେବେ ସେ ନିଶ୍ଚିତ କହିବ ନୀଳମାଧବ, ନ ହେଲେ  ମାଧବ ।

ଏହି ନାଁଟି ହିଁ ଶାବରୀୟ ସଭ୍ୟତା ଓ ଆର୍ଯ୍ୟ ସନାତନୀ ସଭ୍ୟତାର ସମନ୍ୱୟ ସେତୁ। ତେବେ ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ କିଭଳି ଗାରୀମା ବହନ କରେ ଏହି ମାଧବ ଶବ୍ଦ ଓ ମାଧବ ଉପାସନା।

ନୀଳମାଧବ ଓ ମାଧବ
୧. ନୀଳମାଧବ ହେଉଛି ତିନୋଟି ଶବ୍ଦର ସମନ୍ୱୟ ଯଥା: ନୀଳ +ମା + ଧଵ = ନୀଳମାଧବ।

୨. ସେହିପରି ମାଧବ ହେଉଛନ୍ତି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର : ମା+ ଧଵ= ମାଧବ

Adaptation ପଦ୍ଧତିକୁ ଯଦି ଅନୁଶୀଳନ କରାଯାଏ, ତେବେ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ହିଁ ହେବ ଏହାର ପରମ ଉଦାହରଣ। ଉପରୋକ୍ତ ତିନି ଶବ୍ଦର ଏହିକରଣ ମଧ୍ୟ ସେହି ସମନ୍ୱୟର କଥା କୁହନ୍ତି। ନୀଳ ରଙ୍ଗ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତୀକ, ମା’ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ମାତୃଶକ୍ତି ଓ ଧଵ ବା ଧବଳ ବର୍ଣ୍ଣ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତୀକ। ଏଣୁ ଏହି ଏକୀଭୁତ ନାମଟି ହେଉଛି ନୀଳମାଧବ।

ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ବିଗ୍ରହ ହୋଇ ପୂଜାହେବା ପୂର୍ବରୁ ଏହି ନାମରେ ପୂଜିତ ହେଉଥିଲେ, ଯାହା ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନେ କହିଛନ୍ତି।

ସମ୍ପ୍ରତି ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାରେ ପୂଜିତ ଶ୍ରୀ ନୀଳମାଧବ ପୀଠ ହେଉଛି ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ଆଦିପୀଠ। ଏକକ ବିଷ୍ଣୁ ବିଗ୍ରହ ଏଠାରେ ପୂଜିତ ହେଉଥିଲେ ବି ନାମ ବିଶେଷରେ ସେ ସମନ୍ୱୟର କଥା ହିଁ କୁହନ୍ତି।

ନୀଳ ଜଗନ୍ନାଥ, ମା ସୁଭଦ୍ରା ଓ ଧଵ ବଳଭଦ୍ର ଉପସନାକୁ ଇଙ୍ଗିତ କରନ୍ତି ଶ୍ରୀ ନୀଳମାଧବ। (ସୁଦର୍ଶନ ଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶକ୍ତିକାରକ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ନାମ ନିଆଯାଇନାହିଁ।)

ଏଥର ଜାଣିବା ମାଧବ ଶବ୍ଦ ସମ୍ପର୍କରେ। ଏହି ନାମରେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ଉପାସନା ଉତ୍କଳରେ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଛି। ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ସପ୍ତାଭରଣ (ଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର, ସୁଭଦ୍ରା, ସୁଦର୍ଶନ, ଭୂଦେବୀ, ଶ୍ରୀଦେବୀ ଓ ମାଧବ) ବିଗ୍ରହ ଉପାସନାରେ ରହିଛନ୍ତି ମାଧବ।  କ୍ଷୁଦ୍ରାକୃତି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବିଗ୍ରହ। ଏହି ବିଗ୍ରହ ସର୍ବଦା ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ପୂଜିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକକ ଲୀଳା ସମୟରେ ମାତୃଶକ୍ତିଙ୍କ ସହ ଉପାସିତ ହୋଇ ମାଧବ ନାମକୁ ସାର୍ଥକ କରନ୍ତି।