ସୀତାବିଞ୍ଜ
କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲାର ଘନ ଅରଣ୍ୟର ବକ୍ଷରେ ଅବସ୍ଥିତ #ସୀତାବିଞ୍ଜ ଓଡ଼ିଶାର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ କ୍ଷେତ୍ର। ଏହା କେବଳ ଏକ ପର୍ଯ୍ୟଟନସ୍ଥଳୀ ନୁହେଁ; ବରଂ ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ସାଂସ୍କୃତିକ, ଧାର୍ମିକ ଓ କଳାତ୍ମକ ଐତିହ୍ୟର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ଭଣ୍ଡାର। ଏଠାର ଶୈଳଚିତ୍ର, ଶିଳାଲିପି, ଗୁମ୍ଫା, ପ୍ରସ୍ତରମୂର୍ତ୍ତି, ଭଗ୍ନାବଶେଷ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ସୀତାବିଞ୍ଜକୁ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ମାନଚିତ୍ରରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ପ୍ରଦାନ କରିଛି। ସୀତାବିଞ୍ଜକୁ ନେଇ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକସମାଜରେ ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ପ୍ରଚଳିତ। ଏଠାର ପ୍ରାୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନନାମ ସହ ରାମାୟଣର କୌଣସି ନା କୌଣସି ଘଟଣାକୁ ଯୋଡ଼ି ଦେଖାଯାଏ। ସୀତାଙ୍କ ଭଣ୍ଡାରଘର, ସୀତାଙ୍କ ଅନ୍ତୁଡ଼ିଶାଳ, ସୀତାନଦୀ, ରାବଣଛାୟା, ସୂର୍ପଣଖା ପାହାଡ଼ ପ୍ରଭୃତି ନାମ ଏହି ଜନଶ୍ରୁତିର ଅଂଶ। ତେବେ ଏହି ସମସ୍ତ ନାମର ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ଉପଲବ୍ଧ ନଥିବାରୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଭାବରେ ବିଚାର କରାଯାଏ।
ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକକଥା ଅନୁସାରେ “ସୀତାବିଞ୍ଜ” ନାମଟି ପୂର୍ବରୁ “ସୀତାବାଞ୍ଜ” ଥିଲା। ଜନଶ୍ରୁତି କହେ, ବନବାସ ସମୟରେ ସୀତା ଦୀର୍ଘଦିନ ସନ୍ତାନହୀନା ଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ “ବାଞ୍ଜ” (ସନ୍ତାନହୀନା) ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଇଥିଲା। କାଳକ୍ରମେ ଲୋକମୁଖରେ “ସୀତାବାଞ୍ଜ” ଶବ୍ଦଟି ଅପଭ୍ରଂଶ ହୋଇ “ସୀତାବିଞ୍ଜ” ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବାର ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି।
ସେହିପରି ସୀତାଙ୍କ ଅନ୍ତୁଡ଼ିଶାଳ ନିକଟରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ଗୋଲାକାର ପ୍ରସ୍ତରକୁ ଲବ–କୁଶଙ୍କ ପ୍ରତୀକ ବୋଲି ଧରାଯାଏ। ସ୍ଥାନୀୟ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁଯାୟୀ ସନ୍ତାନ କାମନା କରୁଥିବା ମହିଳାମାନେ ଏହି ପ୍ରସ୍ତର ଧାରଣ କରି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କଲେ ମନୋବାଞ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଏହି ବିଶ୍ୱାସର କୌଣସି ବୈଜ୍ଞାନିକ କିମ୍ବା ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ ଧାର୍ମିକ ଆସ୍ଥା ଓ ଲୋକସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଅଂଶ ଭାବେ ଏହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚଳିତ।
ଏହି ପ୍ରତ୍ନସ୍ଥଳୀ ଘଟଗାଁ ବ୍ଲକର ମନୋହରପୁର ପଞ୍ଚାୟତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଡାଙ୍ଗୁଆପୋଷି ଗ୍ରାମ ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ। କେନ୍ଦୁଝର ସହରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୨୭ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଥିବା ଏହି ସ୍ଥାନ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବିନ୍ଧ୍ୟାଟବୀ, ମତ୍ସ୍ୟଦେଶ ଓ ଖିଞ୍ଜଲିଙ୍ଗ ମଣ୍ଡଳ ପରି ଐତିହାସିକ ଅଞ୍ଚଳ ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା ବୋଲି ବିଭିନ୍ନ ଐତିହାସିକ ମତ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି।
ସୀତାବିଞ୍ଜରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରେ ପ୍ରାୟ ୮୦ରୁ ୯୦ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚ ଏକ ବିଶାଳ ଏକକ ପ୍ରସ୍ତର ଶିଳା। ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକ ଏହାକୁ “ସୀତାଙ୍କ ଭଣ୍ଡାରଘର” ବୋଲି କହନ୍ତି। କେତେକ ଗବେଷକ ଏହାକୁ ବୌଦ୍ଧ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପଦ୍ମସମ୍ଭବଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପର୍କିତ କରିଛନ୍ତି। ପ୍ରକୃତିର ସ୍ୱାଭାବିକ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମୟକର।
ସୀତାବିଞ୍ଜର ସର୍ବାଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଦର୍ଶନ ହେଉଛି “ରାବଣଛାୟା” ଶୈଳଚିତ୍ର। ଏଥିରେ ଏକ ରାଜକୀୟ ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ, ପଦାତିକ ଏବଂ ରାଜପୁରୁଷଙ୍କ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି। ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମତରେ ଏହି ଚିତ୍ର ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଚତୁର୍ଥରୁ ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଅଙ୍କିତ। ଏହାର କଳାଶୈଳୀକୁ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ମତ ରହିଛି, ଡ଼. ବି.ବି. ଲାଲ ଏହାକୁ “ଟେମ୍ପରା ଚିତ୍ରକଳା” କହିଥିବାବେଳେ ଡ଼. କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପାଣିଗ୍ରାହୀ ଏହାକୁ “ଫ୍ରେସ୍କୋ ପେଣ୍ଟିଂ” ଏବଂ ପ୍ରଫେସର ଇନାମ ଅନସାରୀ “ମୁରାଲ୍ ପେଣ୍ଟିଂ” ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
ଏହି ଚିତ୍ରରେ ବ୍ୟବହୃତ ରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାକୃତିକ ଉତ୍ସରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲା। ଗୈରିକ, ହଳଦିଆ, ସବୁଜ, ଧଳା ଓ ଧୂସର ରଙ୍ଗର ସୁନ୍ଦର ସମନ୍ୱୟ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଚିତ୍ରକଳାର ଉନ୍ନତ ପରମ୍ପରାକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ।
ରାବଣଛାୟାର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ଗୁମ୍ଫା, ଭଗ୍ନ ମନ୍ଦିର, ପ୍ରାଚୀନ ଇଟାର ପ୍ରାଚୀର, ମାଟିପାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ନନିଦର୍ଶନ ମିଳିଥାଏ। ଏହା ସୂଚାଏ ଯେ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏଠାରେ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ଧାର୍ମିକ ଓ ଶିକ୍ଷାକେନ୍ଦ୍ର ରହିଥିଲା।
ସୀତାବିଞ୍ଜର ଶିଳାଲିପିଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଆହୁରି ସୁଦୃଢ଼ କରିଛି। ଏଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ୧୪ଟି ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିର ଶିଳାଲେଖରେ ଶୈବାଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ନାମ, ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଗଙ୍ଗାବାଡ଼ିରୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଆଗମନ ଏବଂ ଶୈବ ପାଶୁପତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପ୍ରଭାବ ସମ୍ପର୍କରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ସୂଚନା ମିଳିଥାଏ। ଏହି ଶିଳାଲେଖଗୁଡ଼ିକ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିରେ ଉତ୍କୀର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଜିଲ୍ଲା ଗେଜେଟିଅରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।
ସୀତାବିଞ୍ଜରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଚତୁର୍ମୁଖ ମୁଖଲିଙ୍ଗ ବା ଲକୁଳିଶ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ପାଶୁପତ ଶୈବ ଧର୍ମର ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରସାରର ପ୍ରମାଣ। ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମତରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଚତୁର୍ଥ ଶତାବ୍ଦୀ କିମ୍ବା ତା’ପୂର୍ବରୁ ଏଠାରେ ଲକୁଳିଶ ପାଶୁପତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ତପସ୍ୱୀମାନେ ସାଧନା କରୁଥିଲେ।
ସୀତାବିଞ୍ଜ କେବଳ ଏକ ପୌରାଣିକ ସ୍ଥଳୀ ନୁହେଁ; ଏହା ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ଇତିହାସ, କଳା, ଧର୍ମ ଓ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ସଂଗ୍ରହାଳୟ। ଏଠାର ଶୈଳଚିତ୍ର, ଶିଳାଲିପି, ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ନାବଶେଷ ଆମକୁ ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ, କେନ୍ଦୁଝର ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ସାଂସ୍କୃତିକ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା। ଏହି ଐତିହ୍ୟର ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅନୁସନ୍ଧାନ କେବଳ କେନ୍ଦୁଝର ପାଇଁ ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶାର ଐତିହାସିକ ଚେତନା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।
1. କେନ୍ଦୁଝର ଇତିହାସ (ଦ୍ୱତୀୟ ଭାଗ): ପଣ୍ଡିତ ମଦନ ମୋହନ ମିଶ୍ର
2. ବିନ୍ଧ୍ୟାଟବୀର ଶୈବ ସଂସ୍କୃତିରେ ସୀତାବିଞ୍ଜର ମୁଖଲିଙ୍ଗ (ଏକ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅନୁଶୀଳନ): ଲଗ୍ନଜିତ ପ୍ରଦୀପ ରାଉତ
Sitabinji Valmiki Ashram Ravanachhaya Rock Shelter Tempera Mural Fresco Paintings Kendujhar Ghatagaon Ancient Artifacts Brahmi Lipi Padmasambhava Ghanashyam Palei